فاموتیدین چیست؟ راهنمای کامل دوز، عوارض و تداخلات

یادآوری مهم: این مقاله آموزشی است و جای مشاورهٔ پزشک یا داروساز را نمی‌گیرد. دوز و مدت مصرف را خودت تغییر نده و پیش از قطع دارو با پزشک معالجت صحبت کن.

آخرین ویرایش: ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶)

فاموتیدین یک داروی کاهندهٔ اسید معده از خانوادهٔ آنتاگونیست‌های گیرندهٔ H2 است که با کم‌کردن ترشح اسید، سوزش سر دل و درد زخم را کنترل می‌کند. این دارو با نام تجاری Pepcid شناخته می‌شود و در ایران با همین نام و برندهای دیگری هم عرضه می‌شود. تیم بادی‌من در این راهنما کاربرد، دوز، عوارض و تداخلات آن را با استناد به منابع اصلی بررسی کرده است.

شناسنامهٔ فاموتیدین: نام ژنریک، کد ATC و اشکال دارویی

فاموتیدین با نام ژنریک فاموتیدین و کد ATC برابر A02BA03 در گروه داروهای مهارکنندهٔ گیرندهٔ H2 طبقه‌بندی می‌شود. این دارو در سه شکل اصلی خوراکی و تزریقی عرضه می‌شود و هر شکل کاربرد بالینی خودش را دارد. جدول زیر خلاصهٔ شناسنامهٔ آن است.

نام‌های تجاری در ایران متنوع است و ممکن است روی جعبه فقط نام برند دیده شود. برای اطمینان، نام ژنریک روی بسته را با نسخهٔ پزشک مقایسه کن. برچسب‌خوانی درست، اولین قدم مصرف ایمن است و در راهنمای خواندن برچسب مکمل هم توضیح داده شده است.

مکانیسم اثر فاموتیدین چگونه است؟

فاموتیدین گیرندهٔ هیستامین نوع دوم را روی سلول‌های جداری معده به‌صورت رقابتی و برگشت‌پذیر مسدود می‌کند. نتیجهٔ این مهار، کاهش ترشح اسید پایه و کاهش پاسخ اسیدی به غذا و هیستامین است. شدت این کاهش از مهارکننده‌های پمپ پروتون کمتر است.

سلول جداری سه مسیر تحریک اسید دارد: هیستامین، استیل‌کولین و گاسترین. این دارو فقط یکی از این مسیرها را می‌بندد و همین توضیح می‌دهد چرا اثرش کامل نیست. به همین دلیل در بیماری شدید ریفلاکس، پزشک معمولاً مهارکنندهٔ پمپ پروتون را ترجیح می‌دهد.

شروع اثر خوراکی آن نسبتاً سریع است و اثرش چند ساعت ادامه دارد. همین ویژگی آن را برای مصرف برحسب نیاز در سوزش سر دل موقت مناسب می‌کند. نیمه‌عمر دارو در افراد با عملکرد کلیهٔ طبیعی حدود ۳ ساعت گزارش شده است (Echizen ۱۹۹۱).

موارد مصرف فاموتیدین چیست؟

فاموتیدین برای کاهش اسید در زخم معده، زخم دوازدهه، ریفلاکس و سوزش سر دل تجویز می‌شود. اثربخشی آن در درمان زخم خوش‌خیم معده در کارآزمایی‌های دههٔ ۱۹۸۰ نشان داده شده است (Lyon ۱۹۸۶). در وضعیت‌های پرفرازش اسید مثل سندرم زولینگر-الیسون هم کاربرد دارد.

فهرست کوتاه موارد مصرف رسمی چنین است:

• زخم دوازدهه و پیشگیری از عود آن
• زخم معدهٔ خوش‌خیم
• بیماری ریفلاکس معده به مری و سوزش سر دل
• شرایط پرفرازش اسید مانند سندرم زولینگر-الیسون
• محافظت گوارشی در برخی بیماران پرخطر، بنا بر تصمیم پزشک

یک مطالعهٔ ۲۰۱۴ نشان داد این دارو در بیمارانی که آسپرین با دوز کم مصرف می‌کنند، آسیب مخاط معده و دوازدهه را کاهش می‌دهد (Takeuchi ۲۰۱۴). این یافته به معنی تجویز خودسرانهٔ هم‌زمان نیست. اگر آسپرین با دوز کم مصرف می‌کنی، دربارهٔ محافظت گوارشی با پزشک صحبت کن.

آیا فاموتیدین برای کرونا یا فشار خون ریوی فایده دارد؟

این دو کاربرد خارج از اندیکاسیون رسمی هستند و شواهد بالینی آن‌ها را تایید نکرده است. فرضیهٔ اولیه دربارهٔ کرونا با مرور نظام‌مند سنجیده شد. نتیجهٔ آن مرور روشن بود: هیچ شاهد اثربخشی بالینی برای این دارو در درمان کرونا پیدا نشد (Cheema ۲۰۲۳).

در فشار خون ریوی هم همین منطق تکرار شد. یک کارآزمایی تصادفی‌شده در سال ۲۰۲۵ اثر فاموتیدین را بر پیامدهای این بیماری در مجلهٔ Chest بررسی کرد (Leary ۲۰۲۵). وجود چنین کارآزمایی‌هایی یادآوری می‌کند که فرضیهٔ مکانیسمی جای شاهد بالینی را نمی‌گیرد.

یک کارآزمایی کوچک دیگر در سال ۲۰۲۲ نقش این دارو را در بهبود بالینی بیماران کرونا بررسی کرد (Mohiuddin Chowdhury ۲۰۲۲). این مطالعه هم آن را به درمان استاندارد کرونا تبدیل نکرد. جمع‌بندی این بخش ساده است: فاموتیدین داروی معده است، نه داروی ویروس یا ریه.

دوز و مقدار مصرف فاموتیدین چقدر است؟

دوز فاموتیدین به تشخیص، سن و عملکرد کلیه بستگی دارد و هیچ عددی را نباید بدون نسخه انتخاب کرد. در بزرگسالان با عملکرد کلیهٔ طبیعی، دوز نگهدارندهٔ رایج ۲۰ میلی‌گرم دو بار در روز یا ۴۰ میلی‌گرم یک بار در شب است (برگهٔ رسمی DailyMed).

در ریفلاکس، دوز معمول ۲۰ میلی‌گرم دو بار در روز به مدت تا ۶ هفته است (DailyMed). برای سوزش سر دل برحسب نیاز، دوز کمتری در بسته‌بندی بدون نسخه تعیین شده است (DailyMed).

در نارسایی کلیه با کلیرانس کراتینین کمتر از ۵۰ میلی‌لیتر در دقیقه، دوز یا فاصلهٔ مصرف باید اصلاح شود (DailyMed). این تنظیم برای جلوگیری از تجمع دارو و عوارض عصبی ضروری است.

در کودکان، دوز بر اساس وزن محاسبه می‌شود و فقط با نظر پزشک تعیین می‌گردد (DailyMed). برای مصرف تزریقی، دوز و سرعت تزریق را تیم درمان کنترل می‌کند.

فاموتیدین را صبح بخوریم یا شب؟

زمان مصرف به هدف درمان بستگی دارد. در زخم دوازدهه، دوز شب‌هنگام رایج است چون ترشح اسید شبانه بیشترین سهم را در آسیب دارد. در ریفلاکس، تقسیم دوز در روز کنترل بهتری می‌دهد.

برای سوزش سر دل برحسب نیاز، مصرف پیش از غذایی که علائم را تحریک می‌کند منطقی است. اثر دارو چند ساعت ادامه دارد، پس تک‌دوز شب برای علائم تمام روز کافی نیست. الگوی علائم خودت را یادداشت کن و به پزشک نشان بده.

مصرف منظم مهم‌تر از ساعت دقیق است. اگر یک دوز را فراموش کردی و زمان دوز بعدی نزدیک است، دوز را دو برابر نکن. این کار عارضه می‌سازد بدون آنکه اثر درمانی را بالا ببرد.

چه کسانی نباید فاموتیدین مصرف کنند؟

منع مصرف فاموتیدین، حساسیت شناخته‌شده به خود دارو یا اجزای فرمولاسیون است. در حساسیت به دیگر آنتاگونیست‌های H2 هم احتیاط لازم است. برای مصرف در بارداری، شیردهی و نارسایی شدید کبدی باید با پزشک مشورت شود.

این دارو در بیماران با اختلال شدید کلیه بدون تنظیم دوز توصیه نمی‌شود. در سالمندان و افراد ناتوان هم خطر گیجی و بی‌قراری بیشتر است و دوز باید محافظه‌کارانه انتخاب شود.

نکتهٔ مهم این است که درد قفسهٔ سینه، کاهش وزن بی‌دلیل، استفراغ خونی یا مشکل در بلع، علامت هشدار هستند. در این وضعیت‌ها فاموتیدین را جایگزین ارزیابی پزشکی نکن. این علائم باید فوری بررسی شوند.

عوارض جانبی فاموتیدین چیست؟

شایع‌ترین عوارض فاموتیدین خفیف و گذرا هستند: سردرد، سرگیجه، یبوست و اسهال. بیشتر این موارد با ادامهٔ مصرف کم می‌شوند. با این حال هر عارضهٔ پایدار باید به پزشک گزارش شود.

عوارض نادر شامل گیجی، بی‌قراری و توهم در سالمندان و بیماران با نارسایی کلیه است. کاهش پلاکت و افزایش آنزیم‌های کبدی هم به‌صورت نادر گزارش شده است. این موارد در مصرف کوتاه‌مدت و با دوز استاندارد کم‌شمار هستند.

این دارو برخلاف cimetidine، اثر کمی بر آنزیم‌های کبدی دارد و همین آن را برای بیمارانی که چند دارو مصرف می‌کنند مناسب‌تر می‌کند. این مزیت نسبی است، نه مصونیت. هر دارویی در برخی افراد عارضه می‌سازد.

فاموتیدین با چه داروهایی تداخل دارد؟

این دارو اسید معده را کم می‌کند و همین می‌تواند جذب داروهایی را که به اسید نیاز دارند کاهش دهد. ketoconazole، itraconazole و atazanavir از این دسته‌اند. فاصلهٔ زمانی مصرف، بخشی از این تداخل را جبران می‌کند.

مصرف هم‌زمان با داروهای ضدپلاکت و ضدالتهاب گوارشی باید با پزشک هماهنگ شود. این دارو سطح کراتینین سرم را کمی بالا می‌برد، بدون آنکه به کلیه آسیب بزند. این افزایش آزمایشگاهی نباید با نارسایی کلیه اشتباه گرفته شود.

الکل و سیگار اثر درمانی آن را کم می‌کنند و روند بهبود زخم را کند می‌سازند. اگر برای زخم معده درمان می‌گیری، قطع الکل بخشی از درمان است. دربارهٔ تداخل با داروهای گیاهی هم با داروساز صحبت کن.

مقایسهٔ فاموتیدین با امپرازول و پنتوپرازول

فاموتیدین و مهارکننده‌های پمپ پروتون هر دو اسید را کم می‌کنند، اما شدت و کاربردشان یکی نیست. مهارکننده‌های پمپ پروتون اسید را بیشتر و طولانی‌تر سرکوب می‌کنند. فاموتیدین برای کنترل سریع و کوتاه‌مدت سوزش سر دل انتخاب رایج‌تری است.

انتخاب بین این دو دارو به شدت علائم، مدت درمان و بیماری زمینه‌ای بستگی دارد. خوددرمانی طولانی با هیچ‌کدام درست نیست. برای دیدن جزئیات خانوادهٔ مهارکننده‌های پمپ پروتون، راهنمای کامل امپرازول را بخوان.

آیا مصرف فاموتیدین در بارداری و شیردهی بی‌خطر است؟

این دارو یکی از گزینه‌هایی است که در بارداری برای کنترل اسید بررسی شده و در بسیاری از راهنماها نسبتاً بی‌خطر دانسته می‌شود. با این حال تصمیم مصرف باید با پزشک باشد. دوز و مدت درمان در بارداری محافظه‌کارانه انتخاب می‌شود.

مقدار داروی منتقل‌شده به شیر مادر کم است و در بیشتر موارد مشکل‌ساز نیست. اگر نوزاد نارس یا بیمار است، ارزیابی دقیق‌تری لازم است. هر علامت غیرمعمول در نوزاد را به پزشک گزارش کن.

آیا در نارسایی کلیه باید دوز فاموتیدین کم شود؟

بله، این دارو از کلیه دفع می‌شود و در نارسایی کلیه تجمع می‌یابد. به همین دلیل با کاهش کلیرانس کراتینین، دوز یا فاصلهٔ مصرف اصلاح می‌شود. این اصلاح اجباری است، نه اختیاری.

در بیماران دیالیز، برنامهٔ مصرف با زمان دیالیز هماهنگ می‌شود. تجویز بدون توجه به عملکرد کلیه خطر گیجی و عوارض عصبی را بالا می‌برد. آزمایش عملکرد کلیه پیش از شروع درمان در بیماران پرخطر توصیه می‌شود.

هشدارها و شرایط نگهداری فاموتیدین

هشدار اصلی این است که این دارو علائم را کم می‌کند، نه علت را. درد مقاوم، کاهش وزن یا خون در مدفوع باید بررسی شود. تسکین علائم هرگز جای تشخیص را نمی‌گیرد.

قرص را در دمای اتاق و دور از رطوبت و نور مستقیم نگه دار. سوسپانسیون خوراکی پس از باز شدن، عمر کوتاه‌تری دارد و باید در یخچال بماند. تاریخ انقضا را روی جعبه بررسی کن.

داروی تاریخ‌گذشته را دور بریز و هرگز آن را با داروی دیگری جایگزین نکن. برای آشنایی با خطر مصرف بی‌رویهٔ داروهای ضدمیکروبی، راهنمای مقاومت آنتی‌بیوتیکی را ببین. مصرف مسئولانهٔ دارو، بخشی از درمان درست است.

پرسش‌های متداول دربارهٔ فاموتیدین

این بخش کوتاه‌ترین پاسخ‌ها را به پرسش‌هایی می‌دهد که بیشتر تکرار می‌شوند. هر پاسخ بر پایهٔ همان منابعی است که در متن استناد شد. اگر پاسخ پرسش تو اینجا نبود، بخش‌های قبلی را بخوان.

جمع‌بندی

فاموتیدین دارویی شناخته‌شده و نسبتاً کم‌عارضه برای کاهش اسید معده است. جایگاه اصلی آن کنترل کوتاه‌مدت سوزش سر دل و درمان زخم است. برای ریفلاکس پایدار، مهارکننده‌های پمپ پروتون معمولاً انتخاب قوی‌تری هستند.

سه نکته را نگه دار: دوز را پزشک تعیین می‌کند، در نارسایی کلیه دوز اصلاح می‌شود و علائم هشدار را نادیده نگیر. تیم تحریریهٔ بادی‌من این متن را با منابع اولیه مقابله کرده است. اگر داروی دیگری هم مصرف می‌کنی، فهرست داروهایت را به داروساز نشان بده.

هر عددی که در این مقاله آمده از برگهٔ رسمی دارو یا مقالهٔ منتشرشده در PubMed گرفته شده و لینکش کنار همان جمله است.