استامینوفن چیست؟ راهنمای دوز، عوارض و تداخلات دارویی

یادآوری مهم: این مطلب اطلاعات عمومی است و جای تجویز پزشک را نمی‌گیرد. دوز این دارو باید بر پایهٔ سن، وزن و وضعیت کبد با نظر پزشک یا داروساز تعیین شود.

آخرین ویرایش: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ (۹ نوامبر ۲۰۲۶)

استامینوفن که در بسیاری از کشورها با نام پاراستامول شناخته می‌شود، مسکن و تب‌بر بدون نسخه برای درد خفیف تا متوسط و تب است. سقف ایمن روزانهٔ بزرگسالان در بیشتر برچسب‌های رسمی ۴۰۰۰ میلی‌گرم است و مصرف بیشتر از آن خطر آسیب کبدی دارد (برچسب رسمی DailyMed).

در بادی‌من این راهنما را بر پایهٔ برچسب رسمی دارو، فهرست ATC سازمان جهانی بهداشت، پایگاه PubChem و مرورهای PubMed تنظیم کرده‌ایم. هدف این است که دوز، عوارض و مرزهای ایمنی را با استناد روشن بخوانید. استامینوفن ساده‌ترین مسکن خانگی به نظر می‌رسد، اما همین سادگی باعث می‌شود بسیاری از افراد متوجه نشوند که در چند داروی ترکیبی دیگر هم حضور دارد.

استامینوفن چیست و چه زمانی مصرف می‌شود؟

استامینوفن یک مسکن و تب‌بر مرکزی است که با کاهش ساخت پروستاگلاندین در دستگاه عصبی مرکزی، حس درد را کم می‌کند و نقطهٔ تنظیم دمای بدن را پایین می‌آورد. برخلاف ایبوپروفن و دیکلوفناک، ضدالتهاب قوی نیست و اثر آن بر تورم و التهاب مفصل ناچیز است.

این دارو زمانی به کار می‌رود که هدف، تسکین درد یا پایین آوردن تب باشد: سردرد، دندان‌درد، درد عضلانی، درد قاعدگی و تب ناشی از عفونت ویروسی از رایج‌ترین موارد هستند. در کودکان نیز یکی از دو گزینهٔ نخست برای کنترل تب است و به همین دلیل باید دوز آن بر پایهٔ وزن و نه بر پایهٔ سن تنها تعیین شود.

نکتهٔ مهم این است که این دارو بیماری زمینه‌ای را درمان نمی‌کند. اگر درد بیش از چند روز ادامه دارد یا تب بالا می‌رود، مسکن فقط علامت را پنهان می‌کند و باید علت بررسی شود.

نام ژنریک استامینوفن و نام‌های تجاری آن در ایران چیست؟

نام ژنریک بین‌المللی این دارو پاراستامول (Paracetamol) است و در آمریکا و برخی بازارها با نام استامینوفن (Acetaminophen) شناخته می‌شود. هر دو نام به یک مادهٔ مؤثر یکسان اشاره دارند و تفاوت آن‌ها تاریخی و بازاری است، نه شیمیایی. نام شیمیایی آن N-(4-hydroxyphenyl)acetamide با فرمول C8H9NO2 و وزن مولکولی ۱۵۱٫۱۶ است که در پایگاه PubChem با شناسهٔ CID 1983 ثبت شده است.

در ایران دارو با نام ژنریک استامینوفن و در برندهای گوناگون قرص، شربت و شیاف عرضه می‌شود. ترکیب آن با کدئین هم در برخی فرآورده‌ها وجود دارد و مصرف آن دیگر بدون نسخه نیست. نام تجاری روی جعبه را با نسخهٔ پزشک مقایسه کنید و اگر یکی نبود، پیش از خرید با داروساز مشورت کنید.

یک اشتباه رایج این است که بیمار نام تجاری را با نام ژنریک یکی نمی‌گیرد و دو فرآوردهٔ مختلف با یک مادهٔ مؤثر را هم‌زمان مصرف می‌کند. این حالت دقیقاً همان مسیری است که به مصرف بیش از سقف روزانه می‌رسد.

کد ATC استامینوفن چیست و در چه گروهی قرار می‌گیرد؟

کد ATC استامینوفن N02BE01 است و آن را در گروه N02 یعنی مسکن‌ها و زیرگروه N02B یعنی سایر مسکن‌ها و تب‌بر‌ها قرار می‌دهد. این طبقه‌بندی نشان می‌دهد که دارو از خانوادهٔ ضدالتهاب غیراستروئیدی جدا است و مسیر اثر متفاوتی دارد. کد N02BE01 در فهرست رسمی ATC/DDD سازمان جهانی بهداشت ثبت شده است.

طبقه‌بندی ATC برای مقایسهٔ داروها در مطالعات، نسخه‌نویسی و پایش مصرف کاربرد دارد. شکل تزریقی و ترکیب‌های استامینوفن با سایر مواد، کدهای جداگانه دارند؛ به همین دلیل کد N02BE01 تنها به استامینوفن خالص اشاره می‌کند و نه به فرآورده‌های ترکیبی.

اشکال دارویی استامینوفن کدام‌اند؟

این دارو در اشکال خوراکی و مقعدی عرضه می‌شود. رایج‌ترین شکل آن قرص ۵۰۰ میلی‌گرمی برای بزرگسالان است (برچسب قرص ۵۰۰ میلی‌گرمی). قرص جویدنی برای کودکانی که بلع قرص برایشان سخت است و سوسپانسیون خوراکی با سرنگ اندازه‌گیری برای شیرخواران و کودکان کاربرد دارد.

سوسپانسیون کودکان با دوز ۱۶۰ میلی‌گرم در هر ۵ میلی‌لیتر در بازارهای مختلف رایج است و باید با سرنگ همراه فرآورده اندازه‌گیری شود، نه با قاشق خانه (برچسب سوسپانسیون شیرخواران). شیاف برای زمانی است که مصرف خوراکی ممکن نیست؛ مثل تهوع شدید یا کودک بی‌قرار. شکل تزریقی استامینوفن در بیمارستان و زیر نظر کادر درمان استفاده می‌شود.

انتخاب شکل دارو به سن، وزن، توانایی بلع و وضعیت بالینی بستگی دارد. برای شیرخواران هرگز از قرص بزرگسالان با شکستن دوز خودسرانه استفاده نکنید، چون تقسیم یک قرص، دوز دقیق نمی‌دهد.

• قرص برای بزرگسالان
• قرص جویدنی برای کودکانی که بلع قرص برایشان دشوار است
• سوسپانسیون خوراکی برای شیرخواران و کودکان
• شیاف برای زمانی که مصرف خوراکی ممکن نیست
• محلول تزریقی فقط در بیمارستان و زیر نظر کادر درمان

مکانیسم اثر استامینوفن چگونه است؟

این دارو عمدتاً در دستگاه عصبی مرکزی اثر می‌کند و فعالیت آنزیم سیکلواکسیژناز را کاهش می‌دهد، اما برخلاف ایبوپروفن در بافت‌های محیطی اثر ضدالتهابی معنادار ندارد. کاهش ساخت پروستاگلاندین در مغز، آستانهٔ تحمل درد را بالا می‌برد و پاسخ تب را تعدیل می‌کند (شناسنامهٔ شیمیایی PubChem).

بخش مهمی از داستان ایمنی این دارو به مسیر کبدی آن مربوط است. بخش کوچکی از دارو در کبد به متابولیتی به نام NAPQI تبدیل می‌شود که سمی است؛ در مصرف معمول، گلوتاتیون کبد آن را خنثی می‌کند. وقتی دوز از سقف عبور کند یا ذخیرهٔ گلوتاتیون کم باشد، NAPQI باقی می‌ماند و به سلول کبدی آسیب می‌زند (مرور آسیب کبدی دارو، ۲۰۲۴).

همین مکانیسم توضیح می‌دهد چرا این دارو در دوز درمانی برای معده نسبت به ضدالتهاب‌های غیراستروئیدی ملایم‌تر است، اما در مصرف بیش از حد می‌تواند به کبد آسیب جدی بزند.

دوز استامینوفن چقدر است و هر چند ساعت مصرف شود؟

دوز بزرگسالان و نوجوانان ۱۲ سال به بالا در برچسب قرص ۵۰۰ میلی‌گرمی، دو قرص در هر نوبت و هر ۶ ساعت است که حداکثر ۶ قرص در ۲۴ ساعت می‌شود (دستور مصرف برچسب DailyMed). همین برچسب تأکید می‌کند که در ۲۴ ساعت نباید بیشتر از ۴۰۰۰ میلی‌گرم استامینوفن از همهٔ منابع مصرف شود (هشدار کبدی برچسب).

برای شیرخوار ۲۴ تا ۳۵ پوند (۲ تا ۳ سال)، برچسب سوسپانسیون مقدار ۵ میلی‌لیتر در هر نوبت و هر ۴ ساعت را با حداکثر ۵ نوبت در ۲۴ ساعت ذکر می‌کند (جدول دوز سوسپانسیون شیرخواران). برای وزن‌های دیگر همان جدول باید خوانده شود، چون دوز کودک بر پایهٔ وزن تعیین می‌شود و نه سن تنها.

مدت مصرف بدون مشورت پزشک در برچسب بزرگسالان حداکثر ۱۰ روز برای درد و ۳ روز برای تب ذکر شده است (محدودیت مدت مصرف در برچسب). اگر علائم از این بازه بیشتر شد، ادامهٔ خودسرانهٔ دارو پاسخ درستی نیست و باید علت بررسی شود.

سقف روزانهٔ درج‌شده روی برچسب یک عدد کلی است، نه مجوز مصرف حداکثر. در افراد با بیماری کبدی، مصرف الکل، سوءتغذیه یا وزن بسیار پایین، پزشک ممکن است سقف پایین‌تری تعیین کند (مرور مسمومیت و آسیب کبدی، ۲۰۲۳).

استامینوفن را چگونه و با چه چیزی مصرف کنیم؟

قرص را با یک لیوان آب و در حالت نشسته مصرف کنید. آن را می‌توان با غذا یا بدون غذا خورد و این موضوع اثر آن را معنادار تغییر نمی‌دهد (راهنمای مصرف برچسب). اگر برای تب مصرف می‌کنید، فاصلهٔ نوبت‌ها را یادداشت کنید تا دوز بعدی زودتر از موعد تکرار نشود.

پیش از هر نوبت، برچسب سایر داروهای در دست مصرف را بخوانید و ببینید آیا استامینوفن یا «APAP» در ترکیب آن‌ها هست یا نه. بسیاری از شربت‌های سرماخوردگی، قرص‌های مسکن ترکیبی و داروهای شب، استامینوفن پنهان دارند و جمع آن‌ها می‌تواند از سقف روزانه عبور کند (هشدار مصرف هم‌زمان فرآورده‌های حاوی استامینوفن).

مقایسهٔ اشکال دارویی استامینوفن با یکدیگر چگونه است؟

در مقایسهٔ اشکال دارویی، تفاوت اصلی در مسیر مصرف و دقت اندازه‌گیری است، نه در قدرت مسکن. جدول زیر تفاوت‌های عملی قرص بزرگسالان، سوسپانسیون کودکان و شیاف را نشان می‌دهد.

موارد مصرف استامینوفن چیست؟

موارد مصرف تأییدشدهٔ استامینوفن شامل تسکین درد خفیف تا متوسط و کاهش تب است. سردرد تنشی، دندان‌درد، درد عضلانی پس از فعالیت، درد قاعدگی و تب ناشی از عفونت از کاربردهای رایج آن هستند. یک مرور شبکه‌ای نشان داد استامینوفن در سردرد تنشی اثر بهتری از دارونما دارد، هرچند در مقایسه با ایبوپروفن اثر کمتری گزارش شده است (مرور شبکه‌ای سردرد تنشی، ۲۰۲۳).

در آرتروز، راهنمای کالج آمریکایی روماتولوژی استامینوفن را با توصیهٔ ضعیف و مشروط مطرح می‌کند و ورزش و کنترل وزن را در اولویت می‌داند (راهنمای ACR/AF برای آرتروز، ۲۰۲۰). در کمردرد نیز مروری از Cochrane نتیجه گرفت که اثر استامینوفن بر درد مزمن کمر کم و نزدیک به دارونما است (مرور Cochrane دارودرمانی کمردرد، ۲۰۲۳). به همین دلیل در بادی‌من حرکت‌درمانی و تمرین اصلاحی را بخش اصلی مدیریت کمردرد می‌دانیم و به تمرین‌های کمردرد ارجاع می‌دهیم.

در کودکان، این دارو برای تب و درد حاد کاربرد دارد. در عفونت گوش میانی به‌عنوان مسکن در کنار درمان اصلی بررسی شده است (مرور Cochrane گوش میانی کودکان، ۲۰۲۳). برای درد حاد کودکان نیز راهنماهای تازه بر ترکیب دارویی متناسب با شدت درد و پایش پاسخ تأکید می‌کنند (مرور درد حاد کودکان، ۲۰۲۶).

عوارض جانبی استامینوفن کدام‌اند؟

در دوز درمانی، استامینوفن معمولاً خوب تحمل می‌شود و شایع‌ترین عوارض آن خفیف هستند: تهوع، بی‌قراری و در موارد کم، راش پوستی. برخلاف ضدالتهاب‌های غیراستروئیدی، خون‌ریزی گوارشی و آسیب کلیوی با این دارو در دوز معمول کمتر دیده می‌شود (مرور به‌روزشدهٔ سمیت کبدی، ۲۰۱۵).

عارضهٔ جدی و نادر، واکنش شدید پوستی است. برچسب رسمی هشدار می‌دهد که این دارو می‌تواند در موارد نادر باعث واکنش‌های پوستی جدی مانند سندرم استیونس-جانسون شود. در صورت بروز راش، تاول یا تب هم‌زمان باید مصرف قطع و فوراً به پزشک مراجعه کرد (هشدار پوستی برچسب).

مهم‌ترین عارضهٔ وابسته به دوز، آسیب کبدی است که در مصرف بیش از حد یا در مصرف طولانی بالای سقف رخ می‌دهد. پژوهش‌های تازه نشان می‌دهند حتی دوزهای بالای درمانی می‌توانند بر عملکرد پلاکت اثر بگذارند. با این حال پیامد بالینی آن در مصرف کوتاه‌مدت معمولاً کم است (مطالعهٔ سمیت کبدی و عملکرد پلاکت، ۲۰۲۵).

چه کسانی نباید استامینوفن مصرف کنند؟

منع مصرف مطلق شامل بیماری فعال کبدی، نارسایی شدید کبد و حساسیت شناخته‌شده به استامینوفن است. در این افراد حتی دوز معمول هم می‌تواند بار کبدی اضافه ایجاد کند و دارو نباید بدون نظر متخصص مصرف شود (هشدار کبدی برچسب رسمی).

منع مصرف نسبی شامل مصرف زیاد الکل، سوءتغذیه و وزن بسیار پایین است، چون ذخیرهٔ گلوتاتیون کبد در این حالت‌ها کمتر است. نارسایی کلیوی متوسط تا شدید، بارداری و شیردهی هم نیازمند مشورت با پزشک هستند و دوز باید بازبینی شود.

در کودکان، منع مصرف نسبی شامل سن زیر محدودهٔ ذکرشده روی برچسب همان فرآورده است. برای شیرخواران کوچک‌تر از ۲ سال، دوز باید با پزشک تعیین شود و استفاده از فرآوردهٔ بزرگسالان به هیچ شکلی مجاز نیست (مقایسهٔ استامینوفن و ایبوپروفن زیر ۲ سال، ۲۰۲۰).

تداخلات دارویی استامینوفن با چه داروهایی است؟

مهم‌ترین تداخل بالینی این دارو با وارفارین است. مصرف منظم استامینوفن می‌تواند INR را بالا ببرد و خطر خون‌ریزی را در بیماران تحت درمان با وارفارین افزایش دهد. یک کارآزمایی دوسوکور این اثر را نشان داد (کارآزمایی استامینوفن و وارفارین، ۲۰۰۶). بیماران تحت درمان با وارفارین باید مصرف آن را به پزشک اطلاع دهند و INR پایش شود (بررسی تداخل وارفارین، ۲۰۰۳).

تداخل کاربردی و پرتکرار دیگر، جمع شدن چند فرآوردهٔ حاوی استامینوفن است. شربت سرماخوردگی، قرص مسکن ترکیبی و داروی شب می‌توانند همه این ماده را داشته باشند. مصرف هم‌زمان آن‌ها سقف روزانه را بی‌آنکه بیمار متوجه شود رد می‌کند (هشدار برچسب دربارهٔ فرآورده‌های ترکیبی).

الکل نیز در این فهرست جای دارد. برچسب رسمی هشدار می‌دهد که مصرف ۳ نوشیدنی الکلی یا بیشتر در روز همراه با استامینوفن، خطر آسیب کبدی را بالا می‌برد (هشدار الکل در برچسب). مروری بر تداخلات دارویی آن نیز نشان می‌دهد بخشی از این تداخل‌ها از مسیر متابولیسم کبدی و رقابت آنزیمی می‌گذرد (مرور تداخلات دارو، ۲۰۰۵).

هشدارهای مهم مصرف استامینوفن چیست؟

در بارداری، این دارو پرمصرف‌ترین مسکن است اما مصرف آن باید با کمترین دوز مؤثر و کوتاه‌ترین مدت و با نظر پزشک باشد. مروری بر مطالعات مشاهده‌ای ارتباطی میان مصرف در بارداری و خس‌خس کودک گزارش کرده است، هرچند این ارتباط ثابت نمی‌کند که استامینوفن علت آن باشد (متاآنالیز بارداری و خس‌خس، ۲۰۱۱). مرورهای بعدی نیز بر نیاز به احتیاط و پرهیز از مصرف بی‌دلیل تأکید کرده‌اند (بررسی مصرف پیش از تولد و آسم، ۲۰۱۶).

در شیردهی، مقدار دارو که به شیر می‌رسد کم است و معمولاً گزینهٔ قابل قبول شمرده می‌شود، اما زمان‌بندی و دوز باید با پزشک هماهنگ شود (مرور پیامدهای بارداری، ۲۰۱۰). دربارهٔ ادعاهای مربوط به اوتیسم، مرورهای موجود شواهد را ناکافی و متناقض می‌دانند و شواهد کافی برای رابطهٔ علت و اثر وجود ندارد (مرور شواهد اوتیسم و دارو، ۲۰۲۲).

در بیماری کبدی، نارسایی کلیه، سالمندان کم‌وزن و افراد دچار سوءتغذیه، سقف دوز باید پایین‌تر گرفته شود. در کودکان، وزن‌سنجی و سرنگ اندازه‌گیری الزامی است و هیچ دوزی نباید با چشم تخمین زده شود. در سالمندان نیز به دلیل مصرف هم‌زمان چند دارو، بررسی تداخل پیش از شروع ضروری است.

شرایط نگهداری استامینوفن چگونه است؟

این دارو باید در دمای اتاق و دور از رطوبت و نور مستقیم نگهداری شود؛ برچسب رسمی دمای ۲۰ تا ۲۵ درجهٔ سانتی‌گراد را ذکر می‌کند (شرایط نگهداری برچسب). حمام و آشپزخانه جای مناسبی برای نگهداری دارو نیستند، چون رطوبت و گرما کیفیت قرص را کاهش می‌دهند.

دارو را در بستهٔ اصلی و دور از دسترس کودکان نگه دارید. تاریخ انقضا را روی جعبه بررسی کنید و قرص تغییر رنگ‌داده یا بوی نامتعارف را دور بریزید. سوسپانسیون کودکان پس از باز شدن، تاریخ مصرف کوتاه‌تری دارد و باید طبق دستور روی بسته نگهداری شود.

مصرف بیش از حد استامینوفن چه خطرهایی دارد؟

مصرف بیش از حد آن یکی از شایع‌ترین علل آسیب حاد کبدی دارویی است. وقتی دوز از سقف عبور کند، متابولیت سمی NAPQI از ظرفیت گلوتاتیون کبد بیشتر می‌شود و به سلول کبدی آسیب می‌زند (مرور مسمومیت استامینوفن، ۲۰۲۳). خطرناک‌ترین نکته این است که در ۲۴ ساعت اول علائم ممکن است خفیف باشند و بیمار احساس خطر نکند.

علائم اولیه شامل تهوع، استفراغ، تعریق و بی‌اشتهایی است و آسیب کبدی معمولاً با تأخیر و در روز دوم تا چهارم آشکار می‌شود. پادزهر آن N-استیل‌سیستئین است که هرچه زودتر شروع شود اثر بیشتری دارد (مرور Cochrane درمان مسمومیت، ۲۰۱۸). پژوهش‌های تازه دربارهٔ رژیم‌های کوتاه‌تر استیل‌سیستئین نیز در حال بررسی است (کارآزمایی SARPO، ۲۰۲۵).

اگر مصرف بیش از حد حتی مشکوک است، منتظر علائم نمانید و فوراً با اورژانس یا مرکز اطلاعات سموم تماس بگیرید. بستهٔ دارو را همراه ببرید تا تعداد قرص مصرف‌شده مشخص شود. مصرف بیش از حد عمدی یا اتفاقی در کودک نیز همین مسیر فوری را دارد (هشدار مصرف بیش از حد برچسب).

جمع‌بندی: چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

استامینوفن مسکنی کارآمد و در دوز درست کم‌خطر است، اما مرز ایمنی آن باریک است و مصرف هم‌زمان چند فرآورده می‌تواند بی‌صدا از سقف عبور کند. اگر درد بیش از ۱۰ روز یا تب بیش از ۳ روز ادامه داشت، مصرف خودسرانه را متوقف کنید و علت را بررسی کنید (محدودیت مدت مصرف در برچسب).

علائم هشدار فوری شامل زردی پوست یا چشم، تیرگی ادرار، درد بالای شکم، تهوع پایدار و خون‌ریزی غیرعادی است. در این حالت مصرف را قطع کنید و در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید. اگر بیماری کبدی، مصرف الکل منظم یا درمان با وارفارین دارید، پیش از شروع استامینوفن با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

برای انتخاب مسکن مناسب، مقایسهٔ استامینوفن با ایبوپروفن و داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی و دیکلوفناک و مسکن‌های موضعی را بخوانید. هر کدام پروفایل ایمنی و کاربرد متفاوتی دارند و انتخاب میان آن‌ها به وضعیت شما بستگی دارد.