گلیبنکلامید چیست؟ راهنمای دوز، عوارض و تداخلات دارویی

یادآوری مهم: این مطلب اطلاعات عمومی است و جای تجویز پزشک را نمی‌گیرد. دوز گلیبنکلامید باید بر پایهٔ قند خون، عملکرد کلیه و داروهای هم‌زمان با پزشک تعیین شود.

آخرین ویرایش: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ (۹ نوامبر ۲۰۲۶)

گلیبنکلامید یک قرص خوراکی از خانوادهٔ سولفونیلاوره است که با تحریک ترشح انسولین، قند خون بزرگسالان مبتلا به دیابت نوع ۲ را پایین می‌آورد. دوز شروع معمولاً کم است و به‌تدریج تنظیم می‌شود. تیم بادی‌من در این راهنما دوز، عوارض، منع مصرف و تداخلات این دارو را با استناد به برچسب رسمی دارو و منابع معتبر بررسی کرده است.

این راهنما برای بیمار و خانواده‌اش نوشته شده است، نه برای جایگزینی نسخه. در بادی‌من هر عددی که می‌خوانید به یک منبع اولیهٔ نام‌دار وصل است تا بتوانید خودتان بررسی کنید. گلیبنکلامید دارویی قدیمی و پرمصرف است و همین قدمت باعث شده بسیاری از نکات ایمنی آن بدیهی فرض شود؛ در حالی که افت قند ناشی از آن یکی از علل شایع مراجعهٔ اورژانسی بیماران دیابتی است.

گلیبنکلامید چیست و چه زمانی تجویز می‌شود؟

گلیبنکلامید یک داروی خوراکی پایین‌آورندهٔ قند از خانوادهٔ سولفونیلاوره است که برای بزرگسالان مبتلا به دیابت نوع ۲ تجویز می‌شود. این دارو در کنار رژیم غذایی و فعالیت بدنی به کار می‌رود و زمانی انتخاب می‌شود که کنترل قند با تغییر سبک زندگی به تنهایی کافی نباشد.

این دارو برخلاف انسولین که به شکل تزریقی مصرف می‌شود، قرص است و برای عملکرد خود به سلول‌های بتای پانکراس نیاز دارد. به همین دلیل در دیابت نوع ۲ کاربرد دارد و در دیابت نوع ۱ که ترشح انسولین درون‌زاد تقریباً قطع شده است، جایگاهی ندارد.

نکتهٔ مهم این است که این دارو بیماری زمینه‌ای را درمان نمی‌کند و فقط قند خون را پایین می‌آورد. اگر قند خون با دوز فعلی به هدف نمی‌رسد، پاسخ درست تغییر سبک زندگی و بازبینی برنامهٔ درمان با پزشک است، نه افزایش خودسرانهٔ دوز.

نام ژنریک گلیبنکلامید و نام‌های تجاری آن کدام‌اند؟

نام ژنریک بین‌المللی این دارو گلیبنکلامید (Glibenclamide) است و در آمریکا و برخی بازارها با نام گلیبوراید (Glyburide) شناخته می‌شود. هر دو نام به یک مادهٔ مؤثر یکسان اشاره دارند و تفاوت آن‌ها تاریخی و بازاری است، نه شیمیایی.

ساختار شیمیایی این ماده در پایگاه PubChem با شناسهٔ CID 3488 ثبت شده است. این دارو یک سولفونیلاورهٔ نسل دوم است و همین جایگاه، مکانیسم اثر و پروفایل عوارض آن را توضیح می‌دهد.

در ایران دارو با نام ژنریک گلیبنکلامید و در برندهای گوناگون عرضه می‌شود. نام تجاری روی جعبه را با نسخهٔ پزشک مقایسه کنید و اگر یکی نبود، پیش از مصرف با داروساز مشورت کنید؛ دو فرآوردهٔ مختلف با یک مادهٔ مؤثر می‌توانند دوز روزانه را ناخواسته بالا ببرند.

کد ATC گلیبنکلامید چیست و در چه گروهی قرار می‌گیرد؟

کد ATC گلیبنکلامید A10BB01 است و آن را در گروه A10 یعنی داروهای مؤثر بر دیابت، زیرگروه A10B یعنی پایین‌آورنده‌های قند خون غیرانسولینی و زیرگروه A10BB یعنی سولفونیلاوره‌ها قرار می‌دهد.

این کد در فهرست رسمی ATC/DDD سازمان جهانی بهداشت ثبت شده است. طبقه‌بندی ATC برای مقایسهٔ داروها در مطالعات، نسخه‌نویسی و پایش مصرف کاربرد دارد و نشان می‌دهد این دارو از متفورمین، مهارکننده‌های DPP-4 و آگونیست‌های GLP-1 جدا است.

اشکال دارویی گلیبنکلامید کدام‌اند؟

گلیبنکلامید به شکل قرص خوراکی و در سه قدرت ۱٫۲۵، ۲٫۵ و ۵ میلی‌گرم عرضه می‌شود و رنگ هر قدرت متفاوت است تا بیمار فرآوردهٔ خود را آسان‌تر تشخیص دهد (برچسب رسمی DailyMed).

قرص ۱٫۲۵ میلی‌گرم سفید، قرص ۲٫۵ میلی‌گرم هلویی و قرص ۵ میلی‌گرم سبز روشن است (DailyMed). موقعیت قرص در بلیستر و رنگ آن را فقط نشانهٔ کمکی بدانید؛ پیش از هر نوبت نام و قدرت روی جعبه را بخوانید، چون جابه‌جایی جعبه بین اعضای خانواده یکی از خطاهای رایج خانه است.

مکانیسم اثر گلیبنکلامید چگونه است؟

گلیبنکلامید با بستن کانال پتاسیمی حساس به ATP در غشای سلول‌های بتای پانکراس، کانال‌های کلسیمی را باز می‌کند و ورود کلسیم به سلول را افزایش می‌دهد؛ نتیجه، آزادسازی انسولین از گرانول‌های ذخیره است.

این مسیر به گیرنده‌ای به نام SUR1 وابسته است و به همین دلیل دارو فقط وقتی کار می‌کند که سلول بتا زنده و فعال باشد. در دیابت نوع ۱ یا در دیابت طولانی‌مدت با تخریب پیشرفتهٔ سلول بتا، پاسخ به این دارو کم می‌شود و پزشک گزینه‌های دیگر را بررسی می‌کند.

این دارو اثر ادرارآور خفیفی هم دارد. این نکته در بیمارانی که مایعات کمی می‌نوشند یا داروی ادرارآور دیگری مصرف می‌کنند اهمیت پیدا می‌کند و باید در ارزیابی افت فشار و کم‌آبی لحاظ شود.

دوز گلیبنکلامید چقدر است و درمان چگونه شروع می‌شود؟

در برچسب رسمی، درمان با ۲٫۵ تا ۵ میلی‌گرم یک بار در روز همراه با صبحانه یا نخستین وعدهٔ اصلی آغاز می‌شود و برای بیماران حساس ۱٫۲۵ میلی‌گرم پیشنهاد شده است (برچسب رسمی DailyMed).

دوز نگه‌داشت بین ۱٫۲۵ تا ۲۰ میلی‌گرم در یک یا دو نوبت است و افزایش دوز نباید بیش از ۲٫۵ میلی‌گرم در هفته باشد (همان برچسب رسمی). این فاصله برای این است که اثر تغییر دوز پیش از افزایش بعدی دیده شود.

هدف، کمترین دوزی است که قند خون را در محدودهٔ هدف نگه دارد. دوز را پزشک بر پایهٔ قند خون ناشتا و بعد از غذا، عملکرد کلیه و کبد، وزن و سابقهٔ افت قند تنظیم می‌کند؛ در سالمندان و بیماران با نارسایی کلیه نقطهٔ شروع پایین‌تر است.

گلیبنکلامید را چگونه و همراه با چه چیزی مصرف کنیم؟

قرص را همراه با صبحانه یا نخستین وعدهٔ اصلی مصرف کنید تا خطر افت قند پایین بیاید. اگر دوز روزانه به دو نوبت تقسیم شده است، نوبت دوم را با وعدهٔ اصلی بعدی همراه کنید و هیچ وعده را جا نیندازید.

اگر داروی Colesevelam (بستن‌دهندهٔ اسیدهای صفراوی) مصرف می‌کنید، گلیبنکلامید را دست‌کم چهار ساعت پیش از آن بخورید؛ برچسب رسمی نشان می‌دهد این فاصله جذب آن را حفظ می‌کند (DailyMed). مصرف هم‌زمان بدون فاصله، سطح خونی دارو را پایین می‌آورد.

وعدهٔ غذایی را حذف نکنید و اگر مدت طولانی غذا نمی‌خورید، با پزشک دربارهٔ تنظیم زمان مصرف صحبت کنید. ورزش شدید و نوشیدن الکل هم قند خون را پایین می‌آورند و اثر آن را تشدید می‌کنند.

مقایسهٔ گلیبنکلامید با متفورمین و سایر داروهای دیابت چگونه است؟

این دارو سریع‌اثر و کم‌هزینه است اما خطر افت قند دارد؛ متفورمین معمولاً خط اول درمان دیابت نوع ۲ است و به‌تنهایی افت قند ایجاد نمی‌کند. انتخاب بین این دو به عملکرد کلیه، وزن، سابقهٔ افت قند و بیماری‌های همراه بیمار بستگی دارد.

برای مقایسهٔ سریع، تفاوت‌های کلیدی سه خانوادهٔ رایج را در جدول زیر کنار هم گذاشته‌ایم. این جدول جای تصمیم بالینی را نمی‌گیرد و فقط تصویر کلی می‌دهد.

در یک مرور سیستماتیک که در ۲۰۲۵ منتشر شد، مصرف گلیبنکلامید با متفورمین در دیابت بارداری مقایسه شده است و انتخاب دارو در این گروه نیازمند تصمیم تخصصی است (مرور سیستماتیک PubMed).

در مقایسهٔ طولانی‌مدت خانواده‌های دیگر، کارآزمایی CAROLINA ایمنی قلبی‌عروقی لیناگلیپتین را در برابر گلیمپیرید بررسی کرد؛ این نوع مقایسه‌ها نشان می‌دهند انتخاب دارو فراتر از پایین آوردن قند است (کارآزمایی CAROLINA در PubMed). اگر کنجکاو هستید که مسیرهای دیگر درمان چگونه کار می‌کنند، راهنمای کامل متفورمین نقطهٔ شروع خوبی است.

موارد مصرف گلیبنکلامید چیست؟

کاربرد اصلی این دارو، کمک به کنترل قند خون در بزرگسالان مبتلا به دیابت نوع ۲ در کنار رژیم غذایی و فعالیت بدنی است. این دارو برای دیابت نوع ۱، کتواسیدوز دیابتی و کنترل قند در بارداری بدون تصمیم پزشک تجویز نمی‌شود.

در بسیاری از راهنماهای بالینی، سولفونیلاوره‌ها پس از متفورمین گزینهٔ دوم یا داروی کمکی هستند. مزیت اصلی آن‌ها اثر سریع و هزینهٔ پایین است و محدودیت اصلی‌شان خطر افت قند، به‌ویژه در سالمندان و بیماران با نارسایی کلیه.

اگر تازه تشخیص داده شده‌اید و می‌خواهید تصویر کامل‌تری از بیماری داشته باشید، دیابت چیست و چه انواعی دارد را پیش از تصمیم دربارهٔ دارو بخوانید.

عوارض جانبی گلیبنکلامید کدام‌اند؟

مهم‌ترین عارضهٔ آن افت قند خون است و پس از آن عوارض گوارشی و پوستی قرار دارند. در برچسب رسمی، عوارض گوارشی در حدود ۱٫۸ درصد و عوارض پوستی در حدود ۱٫۵ درصد موارد گزارش شده است (DailyMed).

عوارض نادر اما جدی شامل یرقان کلستاتیک، هپاتیت، اختلال‌های خونی و واکنش شبیه دیسولفیرام پس از نوشیدن الکل است. واکنش پوستی به نور و حساسیت شدید پوست به آفتاب هم در برچسب ذکر شده و در صورت بروز باید بررسی شود.

در بیماران با کمبود آنزیم G6PD، این دارو می‌تواند کم‌خونی همولیتیک ایجاد کند. اگر سابقهٔ این کمبود را دارید یا در خانواده وجود دارد، پیش از شروع درمان آن را به پزشک بگویید.

چه کسانی نباید گلیبنکلامید مصرف کنند؟

گلیبنکلامید در حساسیت به دارو یا اجزای فرآورده، کتواسیدوز دیابتی با یا بدون کما، دیابت نوع ۱ و مصرف هم‌زمان بوزنتان منع مصرف دارد. این چهار مورد در برچسب رسمی صریح آمده‌اند و نباید نادیده گرفته شوند (DailyMed).

در گروه‌های زیر دارو فقط با احتیاط و اغلب با دوز پایین‌تر شروع می‌شود:

• نارسایی کلیه یا کبد
• سالمندان ناتوان، کم‌اشتها یا بسیار لاغر
• نارسایی آدرنال یا هیپوفیز
• مصرف بتا بلاکر که نشانه‌های افت قند را می‌پوشاند
• کم‌کاری تیروئید و بیماری شدید همراه
• مصرف الکل و ورزش شدید

در این بیماران قند خون باید بیشتر پایش شود و آموزش علائم افت قند به بیمار و همراهان او جدی گرفته شود. تصمیم دربارهٔ ادامه یا قطع درمان با پزشک است.

تداخلات دارویی گلیبنکلامید با چه داروهایی است؟

بوزنتان تنها تداخل ممنوع مطلق است و Colesevelam جذب این دارو را به‌شکل معناداری کم می‌کند. بسیاری از تداخلات دیگر خطر افت قند را بیشتر می‌کنند یا نشانه‌های آن را می‌پوشانند، بنابراین فهرست داروهای هم‌زمان باید همیشه به پزشک گفته شود.

داروهایی که خطر افت قند را بالا می‌برند شامل سالیسیلات‌ها، آنتی‌بیوتیک‌های خانوادهٔ Sulfonamide، فلوروکینولون‌ها، مهارکننده‌های ACE، الکل و سایر پایین‌آورنده‌های قند هستند. بتا بلاکرها ممکن است تپش قلب ناشی از افت قند را پنهان کنند و تشخیص را دشوارتر سازند.

داروهای گیاهی و مکمل‌ها هم از این قاعده مستثنا نیستند؛ پیش از شروع هر مکمل جدید، نام آن را به پزشک یا داروساز بگویید. برای آشنایی با اثر قند خون مواد غذایی، شاخص گلیسمی و اثر آن بر قند خون را ببینید.

هشدارهای مهم مصرف گلیبنکلامید چیست؟

برچسب رسمی یک هشدار تاریخی دربارهٔ مرگ‌ومیر قلبی‌عروقی با سولفونیلاوره‌ها دارد: در مطالعهٔ UGDP، یکی از داروهای قدیمی همین خانواده با دوز روزانهٔ ۱٫۵ گرم مرگ‌ومیر قلبی‌عروقی حدود ۲٫۵ برابر رژیم غذایی تنها نشان داد (DailyMed).

این هشدار برای کل خانوادهٔ سولفونیلاوره درج شده و به معنای آن است که تصمیم درمان باید با ارزیابی خطر قلبی‌عروقی همراه باشد. بیمار با سابقهٔ بیماری قلبی پیش از شروع این دارو باید با پزشک دربارهٔ گزینه‌های دیگر صحبت کند.

خطر افت قند در سالمندان ناتوان، بیماران با نارسایی کلیه یا کبد، افراد کم‌اشتها، مصرف‌کنندگان الکل و کسانی که دوز ترکیبی می‌گیرند بالاتر است. آموزش علائم افت قند و داشتن قند سادهٔ سریع در دسترس، بخشی از درمان است.

نشانه‌های افت قند با گلیبنکلامید را چگونه تشخیص دهیم؟

افت قند با لرزش، تعریق سرد، تپش قلب، گرسنگی شدید، سرگیجه و تاری دید شروع می‌شود و در موارد شدید به گیجی، تشنج و بیهوشی می‌رسد. این نشانه‌ها در سالمندان و افراد با نارسایی کلیه ممکن است ضعیف‌تر و دیرتر ظاهر شوند.

در افت قند خفیف و در بیمار هوشیار، مصرف مقدار کمی قند سادهٔ سریع و اندازه‌گیری دوبارهٔ قند پس از چند دقیقه توصیه می‌شود؛ مقدار دقیق را پزشک یا داروساز تعیین می‌کند. اگر بیمار بیهوش است یا نمی‌تواند ببلعد، هیچ چیزی در دهان او نریزید و فوراً کمک اورژانسی بگیرید.

افت قند مکرر نشانهٔ آن است که دوز، زمان مصرف یا برنامهٔ غذایی باید بازبینی شود. آن را «عادت بدن» تلقی نکنید و حتماً به پزشک گزارش دهید.

شرایط نگهداری گلیبنکلامید چگونه است؟

قرص گلیبنکلامید را در دمای ۲۰ تا ۲۵ درجهٔ سانتی‌گراد، در ظرف بستهٔ مقاوم به نور و دور از رطوبت نگه دارید (DailyMed). ظرف باید در ارتفاعی خارج از دسترس کودکان و در بستهٔ ایمن کودک باشد (DailyMed).

قرص را در یخچال یا کنار بخار آشپزخانه و پنجرهٔ آفتابی نگذارید. رطوبت و گرما می‌توانند ظاهر و کیفیت فرآورده را تغییر دهند و قرص تغییرکرده را نباید مصرف کرد.

پرسش‌های متداول دربارهٔ گلیبنکلامید چیست؟

پرسش‌های زیر پرتکرارترین ابهام‌های بیماران دربارهٔ گلیبنکلامید را پوشش می‌دهد: از زمان اثر تا تفاوت با متفورمین و رفتار در وعدهٔ فراموش‌شده. پاسخ‌ها بر پایهٔ همان برچسب رسمی و منابع این مقاله تنظیم شده‌اند و جای مشورت با پزشک یا داروساز را نمی‌گیرند.

گلیبنکلامید چه زمانی اثر می‌گذارد؟

جذب دارو کمتر از یک ساعت پس از مصرف آغاز می‌شود، اوج اثر حدود چهار ساعت بعد است و رد پای دارو تا حدود یک روز در بدن قابل تشخیص است. به همین دلیل اثر کامل یک دوز را زودتر از چند روز ارزیابی نکنید (DailyMed).

تفاوت گلیبنکلامید و متفورمین چیست؟

گلیبنکلامید ترشح انسولین را تحریک می‌کند و می‌تواند به‌تنهایی افت قند بدهد؛ متفورمین تولید گلوکز کبدی را کم می‌کند و افت قند نمی‌دهد. انتخاب بین آن‌ها به عملکرد کلیه، وزن و سابقهٔ افت قند بستگی دارد.

اگر یک نوبت گلیبنکلامید را فراموش کردم چه کنم؟

اگر نوبت نزدیک است، دوز فراموش‌شده را نخورید و نوبت بعدی را در زمان خودش مصرف کنید. دوز را دو برابر نکنید؛ مصرف دو دوز هم‌زمان خطر افت قند را بالا می‌برد.

آیا می‌توان گلیبنکلامید را با الکل مصرف کرد؟

الکل قند خون را پایین می‌آورد و می‌تواند واکنش شبیه دیسولفیرام ایجاد کند. مصرف هم‌زمان توصیه نمی‌شود و اگر به‌ندرت الکل می‌نوشید، پیش از آن با پزشک مشورت کنید.

گلیبنکلامید در بارداری بی‌خطر است؟

مصرف در بارداری فقط با تصمیم پزشک و بر پایهٔ ارزیابی خطر و فایده انجام می‌شود. هیچ داروی دیابتی را در بارداری بدون نظر تیم درمان شروع یا قطع نکنید.

آیا گلیبنکلامید کلیه را آسیب می‌زند؟

گلیبنکلامید خودش کلیه را تخریب نمی‌کند، اما در نارسایی کلیه دفع دارو کند می‌شود و خطر افت قند بالا می‌رود. به همین دلیل دوز در این بیماران با احتیاط و زیر پایش قند تنظیم می‌شود.

جمع‌بندی: چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر افت قند مکرر دارید، قند خون به هدف نمی‌رسد، یا نشانهٔ بیماری جدید و عفونت دارید، دوز باید بازبینی شود. دوز این دارو را خودسرانه تغییر ندهید و پیش از هر تغییر با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

گلیبنکلامید دارویی مؤثر و پرمصرف است، اما ایمنی آن به دوز درست، مصرف همراه با غذا و پایش منظم قند بستگی دارد. اگر می‌خواهید نقش قند خون و انسولین را بهتر بفهمید، راهنمای شاخص گلیسمی و راهنمای انسولین را در بادی‌من بخوانید.