تغذیه ورزشی

امگا ۳ گیاهی چیست؟ راهنمای منابع، مقدار روزانه و تفاوت با روغن ماهی

بطری شیشه‌ای کهربایی روغن بذر کتان، قاشق چوبی، دانهٔ کتان و گردو روی سطح سنگ تیره در نور طلایی پنجره

امگا ۳ گیاهی به اسیدهای چرب امگا ۳ گفته می‌شود که منبعشان گیاه است، نه ماهی. شکل اصلی آن‌ها ALA است، یعنی اسید چرب امگا ۳ با زنجیرهٔ ۱۸ کربنه، که در دانهٔ کتان، دانهٔ چیا، گردو و روغن کانولا یافت می‌شود. این راهنمای بادی‌من مقدار روزانه، بهترین منابع، نرخ تبدیل ALA به EPA و DHA و تفاوت آن با روغن ماهی را با استناد به منابع علمی توضیح می‌دهد.

آخرین ویرایش:

این مطلب اطلاعات عمومی است و جایگزین نظر پزشک یا متخصص تغذیه نیست.

امگا ۳ گیاهی چیست و چه تفاوتی با روغن ماهی دارد؟

امگا ۳ گیاهی به گروهی از اسیدهای چرب غیراشباع گفته می‌شود که منبع آن‌ها گیاه است. شکل غالب این گروه ALA با زنجیرهٔ ۱۸ کربنی است. روغن ماهی اما EPA با ۲۰ کربن و DHA با ۲۲ کربن دارد. همین تفاوت ساختاری، تفاوت در کارکرد و مقدار مصرف را می‌سازد.

ALA یک اسید چرب ضروری است، یعنی بدن انسان نمی‌تواند آن را از صفر بسازد و باید از غذا بگیرد. بدن می‌تواند ALA را به EPA و DHA تبدیل کند، ولی بازده این تبدیل پایین است. به همین دلیل مؤسسهٔ پژوهشی دانشگاه ایالتی اورگان توصیه می‌کند EPA و DHA مستقیم از غذا گرفته شوند جدول اسیدهای چرب ضروری.

این تفاوت در عمل یعنی روغن بذر کتان و روغن ماهی را نمی‌توان بی‌قید و شرط جایگزین هم دانست. هر دو امگا ۳ هستند، ولی بدن با ALA و با EPA و DHA یکسان رفتار نمی‌کند. اگر هدف شما پوشش نیاز پایه است، منبع گیاهی کافی است. اگر هدف افزایش مستقیم EPA و DHA است، ماهی یا مکمل آن مسیر کوتاه‌تری است.

ALA در بدن چه کاری انجام می‌دهد؟

ALA در غشای سلول‌ها جای می‌گیرد و پیش‌ساز واسطه‌های چربی فعال است. این واسطه‌ها التهاب، انعقاد خون و انقباض عروق را تنظیم می‌کنند. بدن ALA را به EPA و سپس DHA تبدیل می‌کند، ولی سرعت این تبدیل در افراد مختلف یکسان نیست.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد تنوع ژنتیکی در آنزیم‌های مسیر تبدیل، تا حدود ۳۰ درصد اختلاف غلظت امگا ۳ خون را توضیح می‌دهد مسیر متابولیسم اسیدهای چرب. یعنی دو نفر با رژیم غذایی یکسان می‌توانند سطح EPA و DHA کاملاً متفاوتی داشته باشند.

به همین دلیل پاسخ به مکمل گیاهی در همه یکسان نیست. بعضی افراد با مقدار کمی ALA سطح خون قابل قبولی می‌سازند و بعضی دیگر نه. اگر آزمایش خون شما سطح پایین EPA و DHA نشان می‌دهد، تصمیم بعدی را با پزشک بگیرید، نه با حدس.

منابع امگا ۳ گیاهی: کدام غذاها بیشترین ALA را دارند؟

بیشترین ALA در روغن بذر کتان، دانهٔ چیا، گردو و روغن‌های گیاهی مثل کانولا و سویا است. جدول زیر مقدار ALA چند منبع گیاهی را در یک وعدهٔ معمول نشان می‌دهد. همهٔ اعداد از جدول منابع غذایی مؤسسهٔ پژوهشی دانشگاه ایالتی اورگان گرفته شده‌اند منابع غذایی ALA.

مقدار ALA در منابع گیاهی (هر وعده)
منبع گیاهیاندازهٔ وعدهALA (گرم)
روغن بذر کتان۱ قاشق غذاخوری۷٫۳
دانهٔ چیا، خشک۱ اونس۵٫۱
گردوی انگلیسی۱ اونس۲٫۶
بذر کتان آسیاب‌شده۱ قاشق غذاخوری۱٫۶
روغن گردو۱ قاشق غذاخوری۱٫۴
روغن کانولا۱ قاشق غذاخوری۱٫۳
روغن سویا۱ قاشق غذاخوری۰٫۹
گردوی سیاه۱ اونس۰٫۶

یک قاشق غذاخوری روغن بذر کتان حدود ۷٫۳ گرم ALA دارد و به‌تنهایی از نیاز روزانهٔ یک مرد بالغ بیشتر است جدول ALA. یک اونس گردوی انگلیسی حدود ۲٫۶ گرم ALA می‌دهد مقدار ALA گردو. دانهٔ چیا با ۵٫۱ گرم در هر اونس، غنی‌ترین منبع گیاهی جامد در این جدول است جدول ALA.

قاشق چوبی پر از روغن بذر کتان طلایی بالای کاسهٔ سرامیکی تیره با دانه‌های کتان پراکنده در نور گرم
یک قاشق غذاخوری روغن بذر کتان حدود ۷٫۳ گرم ALA دارد و به‌تنهایی از نیاز روزانهٔ یک مرد بالغ بیشتر است.

یک اونس گردو حدود ۲۵۰۰ میلی‌گرم ALA دارد که تقریباً ۳۰ برابر گوشت گاو تغذیه‌شده با علف است مقایسهٔ منابع امگا ۳ در مدرسهٔ بهداشت هاروارد. پس گوشت گاو منبع معنادار امگا ۳ نیست، حتی وقتی با علف تغذیه شده باشد.

شیشهٔ کوچک دانهٔ چیا و چند نیمهٔ گردو روی پارچهٔ کتان در نور ملایم صبحگاهی
دانهٔ چیا با حدود ۵٫۱ گرم ALA در هر اونس، غنی‌ترین منبع گیاهی جامد در جدول این مقاله است.

چقدر امگا ۳ گیاهی در روز لازم است؟

مقدار توصیه‌شدهٔ ALA برای بزرگسالان ۱٫۶ گرم در روز برای مردان و ۱٫۱ گرم در روز برای زنان است. این عدد «دریافت کافی» یا AI است، نه یک سقف. بارداری ۱٫۴ گرم و شیردهی ۱٫۳ گرم ALA در روز توصیه می‌شود جدول دریافت کافی ALA.

دریافت کافی ALA بر پایهٔ گروه سنی (گرم در روز)
گروهمردانزنان
کودکان ۱ تا ۳ سال۰٫۷۰٫۷
کودکان ۴ تا ۸ سال۰٫۹۰٫۹
کودکان ۹ تا ۱۳ سال۱٫۲۱٫۰
نوجوانان ۱۴ تا ۱۸ سال۱٫۶۱٫۱
بزرگسالان ۱۹ سال و بیشتر۱٫۶۱٫۱
بارداری—۱٫۴
شیردهی—۱٫۳

برای کودکان ۱ تا ۳ سال ۰٫۷ گرم و برای ۴ تا ۸ سال ۰٫۹ گرم ALA در روز کافی است دریافت کافی کودکان. نوجوانان ۹ تا ۱۳ سال به ۱٫۲ گرم برای پسران و ۱٫۰ گرم برای دختران نیاز دارند دریافت کافی نوجوانان.

این اعداد کف نیاز را نشان می‌دهند، نه هدف بهینه. اگر روزانه یک قاشق بذر کتان آسیاب‌شده یا چند گردو می‌خورید، معمولاً به این کف می‌رسید. مشکلی که بیشتر دیده می‌شود کمبود نیست، بلکه رژیم پر از روغن‌های تصفیه‌شده و خالی از دانه و مغز است.

آیا بدن ALA را به EPA و DHA تبدیل می‌کند؟

بله، ولی بازده این تبدیل پایین است و بین افراد تفاوت زیادی دارد. به همین دلیل EPA و DHA را «شرطی ضروری» می‌نامند. اگر ماهی نمی‌خورید، ALA کافی لازم است، ولی ممکن است جایگزین کامل EPA و DHA نباشد.

برای گیاه‌خواران و کسانی که آلرژی ماهی دارند، ALA منبع اصلی امگا ۳ است امگا ۳ و سلامت. شواهد نشان می‌دهد ALA به‌تنهایی ممکن است محافظت ملایمی در برابر بیماری قلبی و دیابت نوع ۲ بدهد، ولی پژوهش‌ها هنوز قطعی نیستند شواهد ALA.

در عمل این یعنی مکمل گیاهی جای ماهی را در سفره نمی‌گیرد، ولی جای خالی امگا ۳ را پر می‌کند. اگر ماهی دو بار در هفته می‌خورید، ALA نقش مکمل دارد. اگر ماهی نمی‌خورید، ALA نقش ستون اصلی را دارد و باید جدی گرفته شود.

شواهد بالینی: آیا مکمل گیاهی شاخص امگا ۳ را بالا می‌برد؟

پاسخ کوتاه: در کارآزمایی‌های کنترل‌شده، مکمل روغن بذر کتان با دوز بالا شاخص امگا ۳ خون را بالا نبرد. مروری نظام‌مند بر ۱۳ کارآزمایی تصادفی‌شده این نتیجه را جمع‌بندی کرده است. شاخص امگا ۳ درصد EPA و DHA در گلبول قرمز است و معیار پذیرفته‌شدهٔ وضعیت امگا ۳ بدن به‌شمار می‌رود.

در این مرور، از ۶۳۹ مقالهٔ شناسایی‌شده ۱۳ کارآزمایی واجد شرایط شناخته شد. مکمل روغن بذر کتان و روغن دانهٔ گاو‌زبان با دوز بالا هیچ افزایشی در شاخص امگا ۳ ایجاد نکرد و در برخی مطالعه‌ها کاهش هم دیده شد مرور دامنه‌ای زیست‌دسترس‌پذیری امگا ۳ با منبع گیاهی. در مقابل، مکمل روغن ریزجلبک در همهٔ مطالعه‌ها شاخص امگا ۳ را بالا برد.

این یافته معنایش این نیست که ALA بی‌فایده است. ALA برای پوشش نیاز پایهٔ اسید چرب ضروری لازم است و شواهد جمعیتی از اثر محافظتی آن پشتیبانی می‌کند. معنایش این است که اگر هدف شما بالا بردن EPA و DHA خون است، ALA مسیر قابل اتکایی نیست. برای گیاه‌خواران، روغن ریزجلبک یا مکمل EPA و DHA گیاهی گزینهٔ دقیق‌تری است.

در عمل، این تفکیک تصمیم خرید را روشن می‌کند. کسی که فقط می‌خواهد نیاز ضروری را پوشش دهد، بذر کتان و گردو کافی است. کسی که آزمایش خونش EPA و DHA پایین نشان داده، باید مسیر مستقیم را با پزشک بررسی کند. این همان تفاوتی است که در بخش بعدی با جدول مقایسه جمع می‌شود.

امگا ۳ گیاهی یا روغن ماهی: کدام را انتخاب کنیم؟

انتخاب بین این دو به رژیم، بودجه و هدف شما بستگی دارد. روغن ماهی EPA و DHA آماده می‌دهد، ولی برای گیاه‌خواران مناسب نیست. منبع گیاهی ارزان‌تر و پایدارتر است، ولی بدن باید خودش ALA را تبدیل کند. جدول زیر تفاوت‌ها را کنار هم می‌گذارد.

مقایسهٔ امگا ۳ گیاهی و روغن ماهی
معیارامگا ۳ گیاهیروغن ماهی
شکل اصلیALAEPA و DHA
منبعکتان، چیا، گردو، کانولاماهی چرب
نیاز به تبدیل در بدنداردندارد
مناسب گیاه‌خواربلهخیر
حساسیت به گرما و نوربالامتوسط
هزینهٔ معمولکمتربیشتر

در مقایسه با روغن ماهی، منبع گیاهی برای کسانی که ماهی نمی‌خورند انتخاب منطقی است مقایسهٔ منابع امگا ۳. اگر هدف شما افزایش مستقیم EPA و DHA است، روغن ماهی مسیر کوتاه‌تری است امگا ۳ و بیماری قلبی.

بهترین انتخاب همیشه یکی از این دو نیست. بسیاری از افراد هر دو را در رژیم نگه می‌دارند، چون ALA برای سلامت پایه و EPA و DHA برای کارکردهای تخصصی‌تر لازم‌اند. تصمیم درست به آزمایش خون و سابقهٔ پزشکی شما بستگی دارد.

مکمل روغن بذر کتان را چطور انتخاب و نگهداری کنیم؟

روغن بذر کتان به‌عنوان مکمل ALA فروخته می‌شود و باید سرد و دور از نور نگهداری شود. ALA به گرما و اکسیژن حساس است و روغن کهنه طعم تلخ می‌دهد. مقدار ALA هر کپسول را روی برچسب بخوانید و با نیاز روزانه مقایسه کنید مکمل روغن بذر کتان.

در بادی‌من هنگام بررسی مکمل‌ها، برچسب را با جدول دریافت کافی مقایسه می‌کنیم. مکمل ALA زمانی معنا دارد که رژیم غذایی از دانه و روغن گیاهی خالی باشد. نمونه‌ای از این محصولات روغن بذر کتان هلث اید است.

روغن بذر کتان را در یخچال و در بطری تیره نگه دارید. کپسول‌ها را در جای خشک و خنک بگذارید و از گذاشتن آن‌ها کنار گاز یا پنجرهٔ آفتاب‌گیر پرهیز کنید. اگر بوی روغن تند و تیز شد، آن را دور بریزید.

عوارض و تداخل‌های احتمالی امگا ۳ گیاهی چیست؟

روغن بذر کتان معمولاً خوب تحمل می‌شود، ولی دوز بالا می‌تواند مدفوع شل یا اسهال ایجاد کند. واکنش آلرژیک و آنافیلاکسی با دانه و روغن کتان گزارش شده است. ایمنی مکمل امگا ۳ در بارداری و شیردهی به‌طور قطعی اثبات نشده است عوارض و ایمنی.

دوز بالای امگا ۳ می‌تواند اثر رقیق‌کنندگی خون داشته باشد. اگر داروی رقیق‌کنندهٔ خون مصرف می‌کنید، پیش از شروع مکمل با پزشک مشورت کنید. قطع ناگهانی ماهی از رژیم بدون جایگزین گیاهی هم اشتباه است.

کسانی که به دانه‌های روغنی حساسیت دارند باید با احتیاط شروع کنند. اگر پس از مصرف دچار کهیر، تورم یا تنگی نفس شدید، مصرف را قطع کنید و کمک پزشکی بگیرید.

اشتباهات رایج در مصرف امگا ۳ گیاهی

شایع‌ترین اشتباه، یکسان‌دانستن ALA با EPA و DHA است. اشتباه دوم، نگهداری روغن بذر کتان در کابینت گرم است. اشتباه سوم، مصرف دوز بالا بدون مشورت با پزشک است. فهرست زیر این خطاها را جمع می‌کند.

  • فرض اینکه ALA دقیقاً همان کار EPA و DHA را می‌کند
  • نگهداری روغن بذر کتان در جای گرم یا کنار نور
  • مصرف مکمل بدون خواندن مقدار ALA روی برچسب
  • حذف ماهی از رژیم بدون جایگزین گیاهی محاسبه‌شده

خطای چهارم رایج‌تر از آن است که به نظر می‌رسد. کسی ماهی را از رژیم حذف می‌کند و به‌جای آن هیچ منبع گیاهی اضافه نمی‌کند. نتیجه، رژیمی است که هم EPA و DHA ندارد و هم ALA کافی.

سؤال‌های متداول دربارهٔ امگا ۳ گیاهی

پرسش‌های زیر پرتکرارترین ابهامات دربارهٔ این نوع امگا ۳ هستند. پاسخ‌ها بر پایهٔ منابع علمی همین مقاله نوشته شده‌اند. برای تصمیم فردی، با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

این مقاله بر پایهٔ جدول‌های مؤسسهٔ پژوهشی دانشگاه ایالتی اورگان، منابع مدرسهٔ بهداشت عمومی هاروارد و مرور نظام‌مند کارآزمایی‌های مکمل گیاهی نوشته شده است. تلاش بادی‌من این است که هر عدد به منبع اصلی وصل باشد دانشنامهٔ ریز‌مغذی‌های ایالت اورگان.

برای مقایسهٔ کامل منبع گیاهی با روغن ماهی، راهنمای روغن ماهی و امگا ۳ را بخوانید. اگر رژیم شما پر از کربوهیدرات تصفیه‌شده است، راهنمای بار قند تصویر کامل‌تری می‌دهد.

فیبر خوراکی مکمل طبیعی چربی‌های سالم است و در راهنمای فیبر خوراکی توضیح داده شده است. نمونه‌های موجود در فروشگاه بادی‌من شامل روغن بذر کتان هلث اید و امگا ۳-۶-۹ پارادوکس است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *